De huwelijksdag van Jansje en Nijs: 5 augustus 1942

Vandaag is het 5 augustus 2010-68 jaar geleden, op 5 augustus 1942, huwden onze grootouders op het stadhuis in Leiden. Het was midden in de bezettingstijd. 's Ochtends vroeg trouwden ze al. Later op de dag woonden ze een conference bij van een destijds bekende artiest Kohler. Het 'huwelijksdiner' werd thuis genuttigd. Men had kilo's aardappelen klaargemaakt voor de familie in kitten. Begin jaren '90 schreef ik het verhaal van onze familie- een familiegeschiedenis. Ik schreef toen onder meer:' In de loop van 1942 kregen de trouwplannen van Jansje en Denijs meer concrete inhoud en op 5 augustus van hetzelfde jaar traden ze in het huwelijk. Zo bracht het huwelijksfeest enige verlichting in deze donkere tijd. Het feest was evenwel van korte duur. Spoedig na de bruiloft was Denijs genoodzaakt werk te aanvaarden in het oosten des lands. Gedurende meer dan twee jaar zouden de jonggehuwden elkaar slechts af en toe zien.'

De jaren tachtig: kraakbeweging, yuppies en val van de Muur

De jaren tachtig begonnen crisisachtig. Door de tweede oliecrisis van 1979 belandde de wereldeconomie in een diepe crisis begin jaren '80. Ook in Nederland ging het slecht. De werkloosheid liep op. Er heerste pessimisme in ons land en Koot en Bie introduceerden het begrip 'doemdenken.' Aan alle illusies van de jaren zestig en zeventig was een eind gekomen. Ook jongeren reageerden fatalistisch en het aantal zelfmoorden nam toe. Beatrix werd koningin in 1980, dit jaar 30 jaar geleden. De kraakbeweging roerde zich en hanteerde de leus: 'Geen woning, geen kroning.' Er waren rellen in de hoofdstad. In 1982 trad het kabinet-Lubbers aan. Er werd bezuinigd en in 1983 waren er de ambtenarenstakingen. Er waren verder anti-kernwapendemonstraties in 1981 en 1983 in Nederland, waaraan ook grootouders Van den Bos deelnamen. Vanaf 1984 ging het economisch evenwel steeds beter en ook in persoonlijk opzicht gingen we weer betere tijden tegemoet. Ik begon een studie geschiedenis in 1983 aan de Rijksuniversiteit Leiden, een voor mij gelukkige tijd waarin ik veel leerde. In 1989 studeerde ik af. Het begrip 'yuppie' werd een feit, geld verdienen mocht weer. Helaas moesten we in 1984 en 1988 wel afscheid nemen van onze beide grootvaders. Zij hadden jarenlang met ons meegeleefd. In 1986 trad het tweede kabinet-Lubbers aan. Dat kabinet viel in 1989. Verder viel de Berlijnse Muur in november 1989. De wereld lag weer open.

De jaren zeventig:oliecrisis, gijzelingen en Lockheed

Afgelopen week bestelde ik de NOS-jaaroverzichten 1956-2008, een halve eeuw geschiedenis op dvd. Mijn belangstelling ging met name uit naar de geschiedenis van de jaren '70, een periode die ik als heel gelukkig heb ervaren. Toch begonnen toen zaken te kantelen. De Club van Rome waarschuwde voor de vernietiging van de natuur, er traden economische problemen op (oliecrises van 1973 en 1979); Premier Den Uyl verscheen op 1 december 1973 op televisie met de mededeling dat aan de 'gouden kwarteeuw van economische voorspoed in 1973 een eind was gekomen. 'Die tijd komt nooit meer terug', sprak Den Uyl. De bomen zouden niet langer tot in de hemel groeien. Toch zag ikzelf de toekomst nog zonnig in. We waren een jong gezin, jonge ouders en Johnny die in 1971 geboren was, hoop op een mooie toekomst voor ons allen. Onze ouders stonden midden in het leven. Van doodgaan had nog niemand gehoord, alle grootouders leefden nog en we hadden zelfs nog drie overgrootouders in leven. Terugkijkend zie ik de jaren '70 als het gelukkigste decennium van mijn leven. Het jaar 1974 springt daar als meest gelukkige nog uit. Ik zat in de vierde klas en kreeg les van een Surinaamse onderwijzer, de heer Power, die heel hoge cijfers gaf. Daarna, in augustus 1974 ging ik over naar de vijfde klas en kreeg ik les van Mejuffrouw Beks, een wat oudere, vrij strenge onderwijzeres die wel heel goed les gaf. Het jaar 1974 was het jaar van de Anjerrevolutie in Portugal en het jaar van de kwestie-Cyprus. Dennendal werd ontruimd en Willy Brandt moest aftreden vanwege de affaire-Guillaume. Er was in de jaren zeventig ook feest binnen onze familie.In september 1973 huwden Janny en Ed, onze tante en oom. In mei 1976 traden Betty en Fer in het huwelijk-feestelijke gebeurtenissen in die zo gelukkige jaren '70. Op 1 april 1974 vierde Johnny zijn derde verjaardag en kreeg hij een poppenkast, waar we gezamenlijk mee speelden. Op mijn 12e verjaardag, op 25 november 1975, werd Suriname onafhankelijk. We gingen dat jaar met de schoolklas naar een expositie over deze voormalige Nederlandse kolonie. In 1976 speelde verder de Lockheed-affaire en er waren in 1975 en 1977 verder nog de gijzelingskwesties.

De 19e eeuwse familiegeschiedenis (3)

Begin 1813 verhuisden Jan van den Bos en Maria van den Bos-Taverne naar een woning in de Kraaierstraat. Ze hadden daarvoor aan de Uiterste gracht gewoond. Op 14 oktober 1814 werd om 9 uur 's ochtends Jan van den Bos geboren in het huis aan de Kraaierstraat. De in 1756 geboren vroedvrouw Maria Ket -zij woonde aan de Kalvermarkt- was bij de bevalling aanwezig. In algemene zin was het geboortecijfer in Leiden, het aantal geboorten per 1000 inwoners, redelijk stabiel. Er waren geen grote verschillen met de geboortecijfers van Nederland. De klimatologische omstandigheden waren gedurende de jaren 1812-1817 ronduit slecht. Cholera en typhus grepen om zich heen. Vanaf 1815 werden er per saldo evenwel meer Leidenaren geboren dan dat er overleden. In 1817 kwam het tot hongeroproeren in veel Hollandse steden. De aardappelprijs verviervoudigde dat jaar.

Begraafplaats Rhijnhof 100 jaar

Dit jaar bestaat de begraafplaats Rhijnhof 100 jaar. In 1908 kocht de Hervormde gemeente het landgoed Rhijnhof en op 24 mei 1910 werd Rhijnhof als Leidse begraafplaats in gebruik genomen. Het behoorde honderd jaar geleden nog tot de gemeente Oegstgeest. Rhijnhof beschikt over een klein historisch foto-archief, maar dit is niet helemaal volledig. In de pers is een oproep gedaan aan mensen om foto's en materiaal van en over Rhijnhof beschikbaar te stellen. De familie Van den Bos is bekend met Rhijnhof. Overgrootouders Van den Bos liggen beiden op Rhijnhof begraven. Grootvader Denijs van den Bos (1918-1988) is evenwel op Ockenburg in Den Haag gecremeerd omdat er voor 1991 nog geen crematorium op Rhijnhof was. Hij is op Ockenburg uitgestrooid. Onze moeder Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar (1944-1997) ligt op Rhijnhof begraven en onze vader Arie van den Bos (1945-2007) is er gecremeerd. Ook grootmoeder Jansje van den Bos-Schaft (1919-2007) is op Rhijnhof gecremeerd. Onze grootouders van moeders kant, te weten Anna Bavelaar-van den Eijkel (1909-1979) en Johannes Bavelaar (1899-1984) liggen ook in een familiegraf op Rhijnhof begraven.

Extreem weer in Nederland

Vandaag gaf het KNMI weer een weeralarm af. We hebben te maken met extreem weer boven Nederland dezer dagen. Er zouden plaatselijk zelfs tornado's zijn geweest. Mijn gedachten gaan nu terug naar extreme weerssituaties in het verleden. Het moet in 1967 of 1968 geweest zijn dat we noodweer meemaakten in Katwijk waar onze huisjestent toen stond. Grootvader Johannes Bavelaar (1899-1984) had alvast maar zijn jas aangetrokken en zijn hoed opgezet in de tent. Je kon immers nooit weten? Het zou allemaal uit de hand kunnen lopen. In Tricht spookte het in 1967- er was ook daar een tornado ontstaan. In 1975 beleefden we een hittegolf. Ik zat nog maar net in de zesde klas toen een fotograaf van het Leidsch Dagblad ons op de foto kwam nemen- transpirerend zaten we in de klas in augustus 1975. In 1976 was er opnieuw een heel hete zomer-ook toen was er een hittegolf, het was de zomer waarin we voor het eerst Portoroz bezochten. Extreem weer was er ook in 1983 toen we tijdens ons bezoek aan Wenen van cafetaria naar cafetaria of restaurant liepen om toch maar vooral frisdranken tot ons te kunnen nemen. Echt heel warm! Vanaf de jaren negentig neemt het extreme weer in Nederland door de klimaatverandering toe. Extreme hitte was er onder meer in 1994 en 1995, maar ook de laatste zomers waren na 2000 erg warm en vochtig. De extreme hitte gaat vaak gepaard met enorme regenbuien. Het klimaat is echt aan het veranderen en ook in het buitenland leidt dit vaak tot enorme wateroverlast en overstromingen.

15 jaar geleden viel de moslimenclave Srebrenica

Het is 15 jaar geleden -het was juli 1995- dat de moslimenclave Srebrenica viel. Dutchbat kon niets uitrichten tegen de Servische troepen. 8000 moslimmannen werden door de Serviers vermoord. Joegoslavie viel uiteen in de jaren '90, maar in de jaren '80 -toen wij het land meermaals bezochten- waren de eerste voortekenen van het uiteenvallen van het land reeds merkbaar. De Slovenen vonden dat ze te veel moesten opbrengen voor de volkeren in het zuiden. Tito was in 1980 overleden en kon niet langer dienen als bindende factor in het land. Ik weet nog dat er in alle openbare gelegenheden portretten van Tito hingen in de periode dat wij het land bezochten. Dat was in de periode 1975-1990.

Bezoek aan slot Dillenburg-1 augustus 1982

Op 1 augustus 1982 bezochten we 's middags van 12 tot 13 uur het slot Dillenburg in Duitsland in de deelstaat Hessen. In 1533 werd Willem van Oranje in het slot geboren. Van het oorspronkelijke slot is bijna niets meer over omdat het in 1760 door de Fransen tijdens de Zevenjarige oorlog werd verwoest. Er bestaan nog video-opnamen van ons bezoek aan Dillenburg nu bijna 28 jaar geleden. Ik weet nog dat John erg opzag tegen de klim naar boven, het kon hem allemaal niet zo boeien. Hij was dan ook nog erg jong.

De stand van de economie

Hoe staat Nederland en de wereld er nu economisch voor? In een eerder bericht meldde ik dat we economisch onzekere tijden tegemoet gingen. En inderdaad, er is vooralsnog niet veel reden tot optimisme. Gaan we een double dip tegemoet? De Chinese economie ondergaat momenteel een groeivertraging en ook cijfers uit Amerika over met name de huizenmarkt geven te denken. Het herstel blijft dus in alle opzichten broos en informateur Rosenthal vergeleek de huidige politieke en economische situatie niet voor niets met die in 1935. Toch moeten we onszelf niet de put in praten. Nederland is nog altijd een rijk land en ook uit deze crisis zullen we wel weer komen. Maar de tekenen zijn toch ongunstig momenteel. We zijn echt in de economische winter beland en die kan nog wel even duren. De aandelenmarkten doen het nog altijd slecht. En als we dr. Roubini (dr. Doom) mogen geloven zal dat nog wel even zo blijven. Noodzakelijke bezuinigingen die het nieuwe kabinet zal doorvoeren, kunnen drukkend werken op de economische groei in ons land.En we zijn en blijven afhankelijk van de wereldeconomie. En die blijft onzeker. Reden tot zorg blijft er dus zeker.

Betty van den Bos deed zwemproef in februari 1963

In de Nieuwe Leidsche Courant van maart 1963 lezen we over het feit dat een aantal leerlingen van de meisjesvakschool aan het Rapenburg de zwemproef in de Overdekte heeft gedaan. Dat moet eind februari 1963 geweest zijn. Tot die leerlingen behoorde ook Betty van den Bos(1949), jongste telg van Denijs van den Bos(1918-1988) en Jansje Schaft (1919-2007). Riny Bosch, Marga Kins, Ria v/d Mark en Marieke Schrier waren enkele van haar klasgenootjes. Ik heb Betty over deze vondst in het krantenarchief ingelicht. Ze vertelde Riny Bosch nog af en toe te zien. Weer een stukje familiegeschiedenis nader belicht dus!

De 19e eeuwse familiegeschiedenis (2)

Vandaag keren we terug naar de 19e eeuwse geschiedenis van onze familie. In Holland was in de Franse tijd ongeveer 15% van de bevolking afhankelijk van de bedeling. De koopkracht van de mensen die nog werk hadden, daalde aanmerkelijk. In Leiden moest maar liefst tweederde van de bevolking een beroep doen op de bedeling. Het ligt voor de hand aan te nemen dat ook onze familie de gevolgen van die ontwikkeling in de samenleving heeft moeten ervaren. Ook in demografisch opzicht verging het de familie slecht.De in 1801 geboren Jan van den Bos overleed na een maand. Hendrik kwam in 1805 ter wereld, maar werd niet ouder dan twee jaar. Tweelingbroer Jan Willem Frederik werd in januari 1808 geboren, maar overleed al op 3-jarige leeftijd. De in augustus 1806 geboren dochter Adriana ging in juli 1807 heen, nog voor haar eerste verjaardag. Vader Jan van den Bos was wever in die tijd, zijn vrouw Maria Taverne was spinster. Ze woonden aan de Uiterste gracht. Dochter Lena van den Bos overleed op 17 december 1812. Die ochtend zijn om 11 uur vader Jan (toen 42 jaar) en Jacobus Wassenaar, zijn zwager, aangifte gaan doen van het overlijden van Lena. Zij overleed om 2 uur 's nachts. Dochtertje Adriana overleed op 3 februari 1813 om half vijf 's ochtends.

Overlijden Suzanna van den Bos-van Royen

In september 1932 ging na een langdurig ziekbed onze betovergrootmoeder Suzanna van Royen heen. Op 4 november van dat jaar verscheen de volgende advertentie in het Leidsch dagblad:'Allen die van hun belangstelling deden blijken tijdens de ziekte en na het overlijden van onze lieve moeder Suzanna van Royen, wed. van den heer D. van den Bos betuigen wij onzen hartelijken dank. Inzonderheid aan den Weled. Zeergel. Heer Dr. Seret en de zusters van het St. Eliz. Ziekenhuis. Namens de familie, J.D. van den Bos, 4 november 1932.

Mijn lagere schooltijd (1970-1976)

Van 11 augustus 1970 tot en met 23 juni 1976 zat ik op de lagere school, de Prinses Beatrixschool aan de Morsweg 188 te Leiden. Achteraf waren dat zeer gelukkige jaren voor mij. Ik leefde evenwel in een nog tamelijk kleine wereld toen, volgde het wereldnieuws en de Nederlandse politiek -zeker tot 1974- nog nauwelijks. Mijn herinneringen aan die tijd zijn dus mogelijk wel gekleurd, de boze buitenwereld was nog nauwelijks doorgedrongen. Het was een tamelijk zorgeloze tijd. Van de Nederlandse politiek werd ik me bewust ten tijde van het kabinet-Den Uyl, maar dan met name in de laatste fase van dat kabinet. Met mijn vader keek ik naar uitzendingen van Hollands Spoor-contact met de ruggegraat van het vaderland. Dat was rond 1976-1977. Ik herinner me de lange kabinetsformatie van 1977 met hoofdrolspelers als Den Uyl, Van Agt en Ed van Thijn. Voor wat betreft mijn lagere schooltijd: die was in juni 1976 ten einde. Mijn lagere schooltijd viel in de uitlopers van de jaren zestig. Ieder jaar was er een grote avond en soms werd daar in de krant melding van gemaakt. Ik herinner me heel goed nog de grote avond in het voorjaar van 1973 in de Stadsgehoorzaal. In maart 1972 vierden we het 40-jarig bestaan van onze school met alle kinderen. In december 1974 nam Mej. Beks afscheid van de school tijdens een receptie in de Maranathakerk. Wat ik me ook nog goed herinner uit die jaren zijn de treinkapingen. Een van de eerste kapingen speelde zich af in december 1975, ik zat toen in de zesde klas. Het was de kaping bij Wijster. In 1977 waren er weer kapingen, maar toen zat ik al in de brugklas. De boze buitenwereld kwam verraderlijk dichtbij. Mijn kinderjaren vervlogen geleidelijk. En nu kan ik er toch met veel plezier aan terugdenken!

Toestand Nederland vergelijkbaar met die van 1935

De toestand waarin ons land momenteel zowel politiek als economisch verkeert is volgens kabinetsinformateur Rosenthal vergelijkbaar met die van 1935. Net als in 1935 verwees de koningin bij het verstrekken van de informatieopdracht naar 'de moeilijke situatie waarin ons land verkeert'-aldus Rosenthal tijdens zijn persconferentie vandaag. Dat was ten tijde van Colijn.Het politieke landschap is geheel verpulverd. Het is alsof de kiezers een fragmentatiebom hebben gegooid en het politieke midden is afgekalfd. Zeer zorgelijk is de situatie momenteel. Wat staat ons nu te wachten? Ik vraag het me af.

Overlijden Denijs van den Bos(1859-1913)

Op donderdag 2 oktober 1913 verscheen een rouwadvertentie in het Leidsch Dagblad naar aanleiding van het overlijden van onze betovergrootvader Denijs van den Bos (1859-1913). In de advertentie stond destijds te lezen dat hij na een langdurig, smartelijk doch geduldig gedragen lijden op 30 september 1913 overleed. Letterlijk stond er in dit vorige maand hervonden rouwbericht: 'Heden overleed, na een langdurig, doch geduldig lijden tot onze diepe droefheid onze innig geliefde echtgenoot en der kinderen zorgzame vader, behuwd- en grootvader, broeder, behuwdbroeder en oom de Heer Denijs van den Bos, in den ouderdom van bijna 54 jaren.' Hij woonde met zijn vrouw en gezin aan de 4e Binnenvestgracht 72, zo blijkt ook uit het bericht.

De hittegolf van augustus 1975

In augustus 1975 beleefde Nederland een hittegolf. Op 5 augustus verschenen artikelen in de krant, het Leidsch Dagblad, over het zeer zomerse weer. Ook een foto van onze schoolklas, klas 6 van de Prinses Beatrixschool. In het commentaar bij de foto heette het als volgt:'Vandaag zijn de meeste scholen voor lager- en kleuteronderwijs weer begonnen. Gewoon op tijd, ondanks de flinke warmte. Vanochtend hadden de leerlingen van de Prinses Beatrixschool aan de Morsweg het al flink te kwaad, laat staan vanmiddag. Kon je misschien toch beter op een terrasje zitten, zoals bij De Turk aan de Steenstraat.'

De tuinman en de dood

Een Perzisch Edelman:

Van morgen ijlt mijn tuinman, wit van schrik, Mijn woning in: "Heer, Heer, één ogenblik!

Ginds, in de rooshof, snoeide ik loot na loot, Toen keek ik achter mij. Daar stond de Dood.

Ik schrok, en haastte mij langs de andere kant, Maar zag nog juist de dreiging van zijn hand.

Meester, uw paard, en laat mij spoorslags gaan, Voor de avond nog bereik ik Ispahaan!" -

Van middag (lang reeds was hij heengespoed) Heb ik in 't cederpark de Dood ontmoet.

"Waarom," zo vraag ik, want hij wacht en zwijgt, "Hebt gij van morgen vroeg mijn knecht gedreigd?"

Glimlachend antwoordt hij: "Geen dreiging was 't, Waarvoor uw tuinman vlood. Ik was verrast,

Toen 'k 's morgens hier nog stil aan 't werk zag staan, Die 'k 's avonds halen moest in Ispahaan."

P.N. van Eyck

De 19e eeuwse familiegeschiedenis

Voorvader Jan van den Bos, geboren in 1770, was ongeveer 27 jaar toen hij in mei 1797 in ondertrouw ging met een Leidse jongedochter, Maria Taverne. Met haar was hij eind 18e eeuw in contact gekomen. Leiden stond er beroerd voor aan het einde van de 18e eeuw, het begin van de 19e eeuw; De bloeiperiode had de stad reeds lang achter zich. Het inwonertal was flink afgenomen en het ligt voor de hand aan te nemen dat ook Jan en Maria hinder hebben ondervonden van die benarde economische toestand in het Leiden van rond 1800. Kon Jan werk vinden? Konden hij en Maria het rooien in de eerste jaren van hun huwelijk? In 1795 had stadhouder Willem V de wijk genomen naar Engeland. Holland beleefde de Franse tijd. Pas in 1813 zou er een einde komen aan de Franse tijd toen Willem Bilderdijk dichtte:' Het bloed van onze vad'ren, is niet in ons verfranscht, het huppelt door onze aderen, waar 't blijd' oranje glanst.' Jan en Maria kregen een groot aantal kinderen, maar van hun in totaal 12 kinderen overleden er minstens 6 voortijdig. Jan en Maria moeten het in die eerste jaren van de 19e eeuw zwaar gehad hebben om de eindjes aan elkaar te knopen.

Oma Schaft (1894-1973)

Elizabeth Schaft-van Welzen (1894-1973) was mijn overgrootmoeder. Zij was de moeder van onze grootmoeder Jansje van den Bos-Schaft (1919-2007). Oma Schaft was een lieve, moederlijke vrouw. Je was er altijd graag. Ook haar kleinkinderen hadden een goede band met haar. Het was gewoon een lief omaatje. In 1918 trouwde ze met Arie Schaft. Ze gingen toen aan de Vollersgracht wonen, waar ook Jansje geboren werd in januari 1919. Arie Schaft(1893-1980) werkte toen in Den Haag en ging op de fiets naar zijn werk met Oom Willem. Er was een bedstee in de woning aan de Vollersgracht. Er was een wc beneden voor buren en bovenburen. Er was een vierkant gangetje beneden en dan ging je rechtop de steile trap op. Er was geen gas om te koken- zo vertelde de zuster van mijn grootmoeder Rie Laman-Schaft me telefonisch in december 2005. Wel was er een gaskousje voor licht. Omaatje Schaft kookte op petroleumstellen die op de grond stonden. Opoe Schaft, de moeder van Arie Schaft zei dan altijd:'Bet, ga mee met me, want Arie is toch de hele dag weg.' Arie Schaft (1893-1980) verdiende vrij veel in die eerste jaren na de Eerste Wereldoorlog. Hij bracht in die tijd van hoogconjunctuur 22 gulden mee naar huis, een voor die tijd aanzienlijk bedrag. Maar na 1929 werd de economische situatie hopeloos voor Elizabeth en Arie. Ze maakten economisch moeilijke jaren mee in de jaren dertig.

Onze 19e eeuwse familiegeschiedenis

Begin jaren '90 schreef ik het verhaal van onze familie. Ik ruimde in dat verslag een hoofdstukje 'Bekende gezichten' in met de geschiedenis van onze familie in de 20e eeuw. Personen als Denijs van den Bos (1896-1966), Denijs van den Bos (1918-1988) en Arie van den Bos (1945-2007) kwamen hierbij aan bod. De komende tijd echter wil ik meer aandacht gaan besteden aan onze 19e eeuwse familiegeschiedenis met mensen en voorouders als Jan van den Bos (1770-na 1850), Jan van den Bos (1814-1867) en Denijs van den Bos (1859-1913); Ik zal pogen hun levensgeschiedenissen in te bedden in een sociaal-historisch kader. Ook de algemene 19e eeuwse Nederlandse geschiedenis kan ons hierbij nadere inzichten verschaffen. Over de karakters van onze 19e eeuwse Van den Bossen is overigens niet zo heel veel bekend. Bij mijn weten is overgrootvader Denijs van den Bos (1896-1966) nooit uitgebreid over zijn vader geinterviewd. Hij was dan ook pas 17 jaar toen zijn vader overleed en heeft hem dus niet lang meegemaakt. Over de karakters van Jan van den Bos (1770-na 1850) en diens zoon Jan van den Bos (1814-1867) weten we zo goed als niets. Daarover is ons niets overgeleverd. Toch gaan we proberen onze 19e eeuwse familiegeschiedenis enigszins te schilderen en in te kleuren, ook door middel van gegevens over het 19e eeuwse Leiden, de plaats waar de levensgeschiedenissen van onze voorouders in die tijd zich ontvouwden.