Kerstfeest in Voorschoten

Gisteren, 25 december 2008, vierden we het kerstfeest bij Janny en Ed in Voorschoten. Ondanks het gemis van onze zo beste vader Arie van den Bos, hebben we er het beste van gemaakt en was het ondanks alles een geslaagd kerstfeest. Om half vier werd ik gehaald door Trudy en Gerard. Daarna hebben we Cock opgehaald en zijn we naar Voorschoten gereden. Janny en Ed hebben enorm goed voor ons gezorgd. Jammer was het dat John en zijn gezin er niet bij waren, maar zij genieten een vrolijke kerst in Disneyland Parijs. We hebben wat cadeautjes uitgewisseld en heerlijk gegeten. De salades en hapjes waren voortreffelijk. Erg leuk was het sjoelen dat we gedaan hebben.Ondanks alles hebben we er dus een mooi feest van gemaakt, waarop we nog lang kunnen terugkijken. Heel veel dank, Janny en Ed!

Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar 64 jaar geleden geboren

Vandaag is het 64 jaar geleden dat Lena Dieuwertje Bavelaar werd geboren. Ze werd geboren op 22 december 1944 aan de Oranjegracht te Leiden, middenin de hongerwinter. Het gebeurde tijdens het bijlichten door haar vader met de knijpkat in het koude huis aan de Oranjegracht. Huisarts Van Es heeft vermoedelijk de bevalling begeleid. Haar ouders waren op 4 november 1943 te Rijnsburg verloofd en op 6 juli 1944 met elkaar in het huwelijk getreden. Leny was bij haar geboorte erg klein, 'net een konijntje', zoals haar familie het uitdrukte. Direct na haar geboorte is ze met haar moeder met paard en wagen naar Rijnsburg vertrokken voor 10 maanden.'Daar is ze helemaal opgepept,' zoals haar tante Alie het in 1980 nogmaaals uitdrukte. Van december 1944 tot oktober 1945 woonden Anna en haar kind in bij de grootouders van Leny in de Rijnsburgse Petronella van Saksenstraat. Anna's broer Willem, oom van Leny, ging in de laatste oorlogsmaanden naar boeren voor melk. De januarimaand van 1945 was een zeer koude maand. Leny's vader bezocht in de weekeinden zijn vrouw en dochtertje in Rijnsburg. Daar was de voedselsituatie beduidend minder schrijnend dan in Leiden.

Arie van den Bos 1 jaar dood

Vandaag, 21 december 2008, is het een jaar geleden dat onze beste vader van ons heen ging. Eind december zal het een jaar geleden zijn dat hij werd gecremeerd. Tijdens de crematieplechtigheid sprak ikzelf onder meer de volgende woorden: 'Lieve Pa, beste mensen, Het leven is vreemd, het sterven nog vreemder. Zo begon mijn vader in maart 1988 zijn toespraak bij de crematie van zijn zo dierbare vader Denijs van den Bos, mijn opa. En in een oogwenk zie je een mensenleven aan je voorbijtrekken. Als je plotseling uit het leven wordt weggenomen, zoals Leny, onze in 1997 overleden lieve moeder, heb je niet meer de gelegenheid om die dingen te zeggen die je nog tegen elkaar had willen zeggen. Nu was die gelegenheid er nog wel en konden we elkaar laten weten en voelen hoeveel we van elkaar houden en hielden. Mijn vader was al geruime tijd ziek. Hij voelde zich moe en had bloedarmoede. Naar de oorzaak werd lange tijd gezocht. Echter pas op 29 november, de verjaardag van zijn zus Janny, werd ons duidelijk dat Pa niet lang meer te leven had.Alles raakte in een stroomversnelling en we moesten vrezen voor het ergste.'

Het ontstaan van Leiden (vervolg)

De oorsprong van de stad Talrijke theorieen zijn er in de loop der tijden in omloop gebracht over de oorsprong van de stad. Laten we deze theorieen eens bespreken en daarna bekijken welke we als het meest geloofwaardig kunnen beschouwen. In de eerste plaats is er een theorie die zegt dat de naam Leiden is afgeleid van het Germaanse woord 'Hlitha' voor helling. Oude schrijfwijzen voor Leiden uit de 9e eeuw zouden hierop kunnen wijzen:'Legihan' of 'Legtan.' Inderdaad is bekend dat de linker Rijnoever, waar we de kern van Leiden moeten zoeken een verhoogd gebied te zien gaf: een helling dus. Men neemt echter aan dat dit gebied kunstmatig is opgeworpen. Romeinen zouden hier aan het werk geweest zijn in verband met wegen-/dijkaanleg. Een andere theorie zegt dat de naam Leiden, vroeger geschreven als 'Leithen', niets anders betekent dan 'aan de wateren.' Deze wateren zouden dan de Rijn, Vliet en Mare zijn. Een nuance van deze theorie komt hier op neer: Leiden betekent: 'aan het water.' Met dat water wordt de 'Marne' of 'Maerne' bedoeld. Een wetering tussen het Leidsche meer en de Rijn: de huidige Mare. De oude theorie dat Leiden een Romeinse legerplaats zou zijn geweest, doet geen opgeld meer. Lugdunum Batavorum heeft ergens in de buurt van Katwijk gelegen, maar kan men zeker niet met Leiden identificeren. Vondsten hebben aangetoond dat Romeinen nabij Leiden zijn geweest, maar gezien het feit dat maar zeer weinig is gevonden dat op Romeinse bewoning duidt, moeten we vaststellen dat Leiden geen Romeinse nederzetting vormde.

Het ontstaan van Leiden

Begin jaren tachtig maakte ik op de middelbare school samen met mijn klasgenoot Henk Reitsma een werkstuk over het ontstaan van Leiden. Ik zal daaruit de komende tijd citeren. In de eerste helft van de 17e eeuw koos de familie Bordoduijck (Van den Bos) Leiden tot haar woonplaats. Inleiding Leiden heeft sinds haar ontstaan enorme ontwikkelingen doorgemaakt. Haar geschiedenis is lang maar interessant en gaat terug tot ongeveer 900. De stad groeide met de jaren, niet alleen in grootte, maar ook in cultureel en economisch opzicht. Het meest bekend is de stad misschien wel door haar rol die ze speelde in de Tachtigjarige oorlog. Nog ieder jaar wordt op 3 oktober het Leids ontzet gevierd. En dat is een feest met een meer dan 400 jaar oude traditie. Als beloning voor haar moedig gedrag ontving de stad een hogeschool die als oudste van het land bekend staat. Helaas is de stad gedurende de laatste decennia nogal in verval geraakt, mede door de wegtrekkende industrie, voornamelijk textielindustrie. Een bestaansbron waarvan Leiden in de 17e eeuw rijkelijk heeft geprofiteerd. Vele historische monumentale gebouwen heeft Leiden te danken aan de gelden die werden verdiend in de lakennijverheid: het Waaggebouw uit 1657, de Marekerk uit 1640 en de Lakenhal uit 1639. Dit is een greep uit de rijke collectie van historische gebouwen die Leiden uit haar bloeitijd bezit. Een laatste opmerking over de sleutelstad willen we maken. Leiden ontleent haar sleutels aan een schutspatroon. Bij het wapen lezen we 'Haec libertatis ergo' (= dit omwille van de vrijheid). Deze spreuk verscheen gedurende de Tachtigjarige oorlog op het papieren noodgeld, gemaakt van oude misboeken. Dit als korte inleiding op het werkstuk over het ontstaan en de ontwikkeling van de sleutelstad in haar beginperiode.

Geertruida van den Bos-Nievaart (1899-1992)

Kordaat was ze zeker, de op 5 augustus 1992 overleden Geertruida van den Bos-Nievaart. Geboren werd ze op 2 februari 1899 te Leiden als dochter van Jacobus Nievaart en Johanna Beij. Als jong meisje was ze al vlijtig, zo vertelde ze me begin jaren '90. En ook het zorgen zat er al jong in. Geertruida van den Bos-Nievaart: moeder van het gezin Van den Bos in de 20e eeuw. In oktober 1917 huwde ze, op 18-jarige leeftijd in de Hooglandsche kerk met de ruim 2 jaar oudere Denijs van den Bos, zoon van de in 1913 overleden water- en vuurwinkelier. In maart 1918 schonk ze het leven aan haar oudste zoon. In de jaren' 20 en '30 kwamen er nog eens 7 kinderen ter wereld , van wie zij er een weer snel moest missen. Geertruida heeft altijd een sterk geloofsleven gekend, maar ze schroomde niet kritiek te leveren op de kerk wanneer ze het bijvoorbeeld bepaald 'onchristelijk' vond als heel rijke mensen met goedkeuring van de kerk de beste plaatsen in diezelfde kerk voor zich opeisten. Geertruida van den Bos-Nievaart was een goede, zorgzame moeder en oma; Ze heeft altijd vol toewijding voor haar gezin gezorgd, maar kort voor de oorlog moet het geweest zijn dat het haar allemaal even te veel werd en haar gezondheid haar in de steek liet. Geertruida was een sterke vrouw, maar toch was ze soms ziek en moest ze naar het ziekenhuis. Als jong kind al moest ze met buiktyphus in 'de barakken' worden opgenomen. Dat was in 1909. In februari 1951 moet het geweest zijn dat ze een zware operatie onderging. Ze was toen bijna 52 jaar. Leed werd haar niet bespaard. Op 11 januari 1966 verloor ze haar echtgenoot 'na een kortstondige ziekte'. Op 14 januari 1966 werd hij om 2 uur 's middags op Rhijnhof begraven. In 1975 ging haar zoon Koos van den Bos heen, 49 jaar jong en in 1988 moest ze dan afscheid nemen van haar oudste zoon Denijs. Ook hem overleefde zij.

De vakanties van Jansje en Nijs van den Bos in de jaren tachtig

Gedurende de jaren tachtig trokken grootouders Van den Bos er ook weer regelmatig op uit. In 1980 waren zij in Portoroz, Slovenie. In 1981, kort voor het hartinfarct van grootvader Van den Bos, bezocht Jansje de plaats Tanger, havenstad in Marokko aan de Straat van Gibraltar. Van 16 augustus tot 3 september 1983 waren Jansje en Nijs in Ampuriabrava, Spanje en in april 1984 werd Zuid-Spanje bezocht (met onder meer de plaats Sevilla, waar ook schitterende blauwe mozaieken werden bekeken). In augustus 1984 was men dan weer nabij de plaats Rosas in Noord-Spanje. In januari 1985 bezocht grootvader Denijs van den Bos met zijn zoon Arie en kleinzoon Danny de Britse hoofdstad Londen.In april van hetzelfde jaar was hij met zijn vrouw op Mallorca. Op 15 augustus 1986 vertrokken grootouders Van den Bos opnieuw naar Noord-Spanje. Het zou de laatste reis van hen samen naar het buitenland worden.

Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar 11 jaar dood

Vandaag, 27 november 2008, is het precies 11 jaar geleden dat onze moeder van ons heenging. Ik haal de tekst van de herdenkingstoespraak er nog maar eens bij van 2 december 1997. Rianne Veenstra sprak toen onder meer ook de volgende woorden: "Lenie. Ze zorgde voor Aat en Danny en John. Ze zorgde voor hen op een hele intense manier. Misschien kan je zelfs wel zeggen, dat ze dat als haar levenstaak zag: zorgen. Ze zorgde- voor koffie, voor thee, voor eten, voor de was, voor het huishouden. Maar ze zorgde ook voor liefde, voor warmte, voor gezelligheid. Voor sfeer.En zo zorgde ze voor een thuis. Een plek om je thuis te voelen. Lenie. Zorgzaam. Zo was ze ook drie ochtenden in de week aan het werk in Katwijk. In de onderofficiersmess van de marine. Zorgen voor mensen. Zorgen -met liefde- voor mensen. Maar nu is dat allemaal voorbij. En wat zich dan nu op de voorgrond dringt, dat is verdriet. En een heleboel vragen."

Armoede in het Leiden van de 18e eeuw

De armoede in het Leiden van de 18e eeuw was groot, maar mensen stierven niet van de honger, ook niet na 1780. Voor wat de familie Van den Bos betreft, heb ik daar ook geen voorbeelden van gevonden. Hongeroproeren kwamen in de tweede helft van de 18e eeuw in Leiden niet voor. Wel waren er hongeroproeren in 1709 en 1740. Mensen kwamen toen in opstand omdat de graanprijzen sterk stegen en omdat ze als arme klanten vaak heel onbetamelijk behandeld werden door de winkeliers. Er was zeker armoede in de 18e eeuw in Leiden, maar de koopkracht daalde niettemin veel minder sterk dan tot dusver werd aangenomen. De broodprijs bleef door de bank genomen vrij stabiel gedurende deze periode. Wel verlieten velen de stad in de loop van de 18e eeuw omdat de lakenindustrie goeddeels in verval raakte. Telde Leiden in 1670 nog zo'n 70.000 inwoners, in ca. 1760 was dit aantal gedaald tot nog slechts zo'n 30.000 inwoners. Er was veel drankmisbruik en ook overspel en prostitutie namen hand over hand toe.

Ons bezoek aan het Prinsenhof te Delft op 27 mei 1984

Op zondag 27 mei 1984 bezochten we het Prinsenhof te Delft. Hier was een expositie naar aanleiding van de 400e sterfdag van Willem van Oranje (1533-1584), de vader des vaderlands.We zagen onder meer de kogelgaten in de muur in de hal beneden, veroorzaakt door het moordwapen van Balthazar Gerards. Voorts beelden op video van de totstandkoming van de televisieserie die in 1984 over het leven van Willem van Oranje werd uitgezonden met Jeroen Krabbe in de hoofdrol . We zagen de vele kostuums die in de serie gebruikt waren. Yan Tax, kostuumspecialist van de BRT, vervulde een hoofdrol bij de aankleding van de 61 acteurs en actrices. Op de schermen zagen we bovendien werkopnamen e.d. Het was een leuk uitstapje die zondag in mei 1984, bijna al weer 25 jaar geleden volgend jaar. Dit jaar vindt er forensisch onderzoek plaats naar de moord. Eerder werd hierover in het NOS-journaal bericht.

11 November 1918-het einde van de Eerste Wereldoorlog

Vandaag is het precies 90 jaar geleden dat er een einde kwam aan de Eerste Wereldoorlog en de wapenstilstand werd getekend. Het was de tijd van de Spaanse griep in ons land. De vrede zou pas met de Vrede van Versailles in 1919 een feit zijn. Ik vraag me af hoe overgrootouders Van den Bos de jaren 1914-1918 hebben beleefd. Nederland mocht dan wel neutraal zijn geweest en niet hebben deelgenomen aan oorlogshandelingen, mensen ervoeren de oorlog desondanks, al was het maar vanwege de rantsoenering en de vlucht van vele Belgen naar Nederland. Overgrootmoeder Van den Bos was tijdens de mobilisatie rond 1915 werkzaam in een tweetal cafe's. In oktober 1917 huwde zij met Denijs van den Bos, destijds militair bij de Landstorm. Denijs van den Bos is ook in militair uniform getrouwd. Op 12 maart 1918 werd hun zoon Denijs jr., onze grootvader geboren. En dat allemaal nu 90 jaar geleden.

Rouwdienst Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar (vervolg)

Nog een keer sta ik stil bij de rouwdienst voor onze moeder op 2 december 1997. Het is op 27 november a.s. precies 11 jaar geleden dat onze moeder overleed. Rianne Veenstra sprak de volgende tekst op die 2e december 1997: Ergens schrijft een kind: Waarom moeten mensen doodgaan? Mensen die ik heel goed ken Mensen moeten bij me blijven Al die tijd dat ik er ben Waarom moeten mensen doodgaan? Mensen die ik aardig vind Waarom moet mijn moeder doodgaan En waarom soms een heel klein kind? Waarom maken mensen oorlog schieten mensen op elkaar? Waarom werd mijn opa tachtig en mijn vriendje maar tien jaar? God, snap jij nou al die dingen: oorlog, dood, pijn en verdriet? Of moest je net als ik soms huilen en weet je het soms ook even niet?

Kerkvader Augustinus (354-430)

Tijdens de rouwplechtigheid voor onze moeder Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar op 2 december 1997 werd de volgende aan kerkvader Augustinus (354-430)toegeschreven tekst voorgelezen: Huil niet. Ik ben slechts naar de andere kant. Ik ben mezelf, jij bent jezelf. Wat we voor elkaar waren, zijn we nog altijd. Noem me zoals je me steeds genoemd hebt. Spreek tegen me zoals vroeger, op dezelfde toon, niet plechtig, niet triest. Lach om wat ons samen heeft doen lachen. Denk gewoon aan mij. Spreek mijn naam uit thuis, zoals je altijd gedaan hebt. Zonder hem te benadrukken, zonder zweem van droefheid. Het leven is wat het altijd is geweest. De draad is niet gebroken. Waarom zou ik uit je gedachten zijn? Omdat je me niet meer ziet? Nee, ik ben niet ver, ik ben juist aan de andere kant van de weg. Zie je, alles is goed. Je zult me steeds weer opnieuw ontdekken, je zult me steeds weer terugvinden. Dus droog je tranen en huil niet. Ik ben dichtbij.

De Carneoolstraat-december 1971

In december 1971 verhuisden we naar de Carneoolstraat. Niet lang daarna verscheen er een bericht in de krant, het Leidsch Dagblad: Doorstromingseffect koophuizen. Leiden-In antwoord op vragen van het PvdA-raadslid Waal over het doorstromingseffect van de in de laatste jaren in Leiden gebouwde eengezinswoningen zeggen burgemeester en wethouders: De 98 respectievelijk 35 premiekoopwoningen in het Morskwartier (Juwelenbuurt) zijn als volgt betrokken: 39 bewoners lieten een huurwoning achter; 7 waren inwonend; 5 lieten een eigen woning achter; 82 van elders gekomen, waarvan 15 wel en 67 niet economisch gebonden.

De Van der Tasstraat

Begin jaren zeventig circuleerden er geluiden dat de Van der Tasstraat onteigend zou worden. Er zou een brug worden aangelegd, hetgeen echter nooit is gebeurd. Maar toch was dat destijds mede een reden voor ons om te verhuizen naar de Carneoolstraat in december 1971. In het Leidsch Dagblad verscheen het volgende bericht: Van der Tasstraat verdwijnt LEIDEN- De gemeente is begonnen met het verwerven van panden aan de Morsweg en in de Van der Tasstraat. Tot en met het pand 10a aan de Morsweg en de hele Van der Tasstraat moet de gemeente in eigendom krijgen om mogelijk te maken dat over het Galgewater een brug gelegd wordt als verbinding tussen het Noordeinde en de Morssingel. Vorig jaar is aan het makelaarskantoor Van Velzen opdracht gegeven de onderhandelingen met eigenaren en bewoners te openen. Volgens de tekening moet de hele hoek tot aan het water van de Morssingel worden vrijgemaakt voor de brugbouw.

Rede rouwdienst Lena Dieuwertje van den Bos -Bavelaar op 2 december 1997

Op 2 december 1997 namen we afscheid van onze moeder Lena Dieuwertje van den Bos-Bavelaar. Rianne Veenstra sprak toen onder meer: Beste Aat, Danny, John, familie, vrienden en bekenden, Je kan het nog steeds bijna niet geloven- maar toch is het zo: Lenie is overleden. Lenie van den Bos-Bavelaar is er niet meer. De vrouw van Aat, de moeder van Danny en John- ze is er niet meer. Lenie. Vriendin, schoondochter, schoonzuster, nooit meer kan je haar zo maar even bellen, nooit meer kan je zo maar even bij haar binnenlopen, nooit meer kan je haar zo maar even zien. Ze is maar twee-en-vijftig jaar geworden, Lenie. En nu is het voorbij. Het was zo plotseling. Een kort moment van ziek-zijn. En toen was haar leven afgelopen. Je hebt geen tijd gehad om afscheid te nemen, je hebt geen kans gehad om die dingen nog te zeggen die je had willen zeggen. Van het ene moment op het andere stond Aat zonder vrouw, stonden Danny en John zonder moeder- en moesten ze voor zichzelf zorgen. En die klap kwam heel hard aan. Vreselijk hard. Want meteen toen Lenie er niet meer was, merkte je al hoeveel ze altijd voor jullie had betekend.

Vakantie Janny en Nijs van den Bos in Hermagor in 1969

In 1969 vierden onze grootouders hun vakantie in Hermagor, Karinthie. En op 26 juni 1969 waren ze met tante Beb in Wenen. Ze waren met de tent in Oostenrijk dat jaar. Hermagor is een plaats waar ze zich geen moment hoefden te vervelen. Het is een rustig, maar gezellig provinciestadje, niet ver van de Presseggersee. Het heeft van alles te bieden voor sport-, zon-, water-, berg- en bosliefhebbers. En voor wie nog meer wil liggen de Dolomieten, de Dalmatische kust, Triest en Venetie binnen bereik. Voor zover ik heb kunnen nagaan zijn Janny en Nijs ook in Italie geweest voor een bezoek dat jaar 1969, nu bijna 40 jaar geleden.

De financieel-economische crisis van 2008 en de parallel met 1929

De wereld beleeft momenteel een van de ernstigste financiele crises sinds 1929. In 1987 stortte de beurs op Wall Street ook in, maar toen herstelde die zich snel weer. Valt de huidige crisis te vergelijken met die van 1929, toen de wereld aan de vooravond stond van de grote Depressie van de jaren '30? De tijd zal het leren, maar dat er economisch zwaar weer op komst is mag duidelijk zijn. De onrust is groot en het is nog geenszins zeker of het 700 mld. bail out- plan van Bush voldoende zal zijn om de economie van Amerika er weer snel bovenop te helpen. Maar hoe verging het de familie Van den Bos nu na de instorting van Wall Street in 1929? Onze overgrootvader, Denijs van den Bos (1896-1966) heeft het hoofd boven water kunnen houden in die zo slechte jaren dertig. Echt werkloos is hij niet geweest in deze periode. Ook zijn zoon Denijs (1918-1988) heeft in de jaren nadat hij van school was gekomen in 1934, toch nog werk kunnen vinden. In april 1934 kwam hij bij Ideco te werken, op 28 februari 1935 bij een bedrijf voor meubelfournituren tot september 1936 en vanaf 21 september 1936 heeft hij weer voor Ideco gewerkt. Op 12 april 1937 werd hij electrisch lasser. De vader van onze grootmoeder, Arie Schaft (1893-1980), metselaar van beroep, was wel veelvuldig zonder werk gedurende de jaren van de Depressie.

Bezoek aan museum 'Naturalis' op dinsdag 27 oktober 1998

Op dinsdag 27 oktober 1998 ben ik met tante Janny naar het museum Naturalis geweest. Op woensdag 28 oktober 1998 schreef ik het volgende: 'Gistermiddag kwam Janny rond twee uur bij me langs. We zijn naar Naturalis gereden, waar we tot rond 5 uur bleven. Echt een leuk museum. Het regende wel buiten. In de folder 'Leiden museumstad' staat dat de archiefstukken in het Leids gemeente-archief teruggaan tot 1290. Wind en regen vandaag. In museum 'Naturalis' een reuzenlintworm gezien.' In de folder van Naturalis staat het volgende te lezen: 'Onze planeet en het leven erop vormen een samenhangend systeem dat zich voortdurend ontwikkelt. De werking van dit 'systeem aarde' is het kernthema van de permanente exposities in Naturalis. De tentoonstellingen Natuurtheater en Oerparade laten de verscheidenheid aan huidige en vroegere levensvormen op en verschijningsvormen van de aarde zien. De tentoonstellingen Aarde, Leven en Ecosystemen tonen hoe de processen functioneren, die hebben geleid tot die enorme natuurlijke verscheidenheid.'

Ons bezoek aan Berlijn in juli 1988

In juli 1988 bezochten we Berlijn, zowel West- als Oost-Berlijn. Op zaterdag 23 juli 1988 schreef ik het volgende in mijn dagboek: 'Vanavond dan in Berlijn aangekomen. Dat heeft nogal wat voeten in de aarde gehad. We kwamen eerst aan in de Machnowerstrasse, op een verkeerd adres. Er waren namelijk twee Machnowerstrassen. Later zijn we toen goed gereden. Rond acht uur waren we op het juiste adres. De mensen hadden een briefje bevestigd op de kamers of nee, aan de deur buiten. We zijn naderhand weggegaan. Maar dat kwam ons duur te staan.Toen maar bij een pizzeria iets gaan gebruiken. Ma en Pa cappucino, John en ik cola en ook nog eens allen ijs en pizza's. Ondertussen hadden we tijd om de kaart van Berlijn te bestuderen. Iemand erbij gehaald, maar uiteindelijk kwamen we er niet uit. Mensen toen aangehouden. Een vrouw ging de bril halen van de man die ons naar de Machnowerstrasse zou brengen. De vrouw ging ook mee. Ze hadden een dure, witte mercedes. We hadden een vermoeiende reis achter de rug. Grensposten voor de Westberlijnse grens.'